Documentatie

Brussels Studies | Nummer 69: Binnen en buiten de stad. Schets van een geografie van de beeldend kunstenaars in Brussel (19e – 21e eeuw)

De artiesten vormen een kleine maar aparte en sterk gemediatiseerde groep, die vandaag de aandacht trekken van onderzoekers en stadsactoren. Men focust vooral op hun rol in de opwaardering van een aantal wijken die voorheen weinig aantrekkelijk waren. Zouden artiesten voorlopers zijn voor de renovatie van centrale wijken, waardoor de stedelijke verankering voorafgegaan wordt door een “economie van de creatie”, zoals bepaalde goeroes van de stedelijke marketing, zoals de Amerikaan Richard Florida,  beweren? De vraag over het verband tussen stad en artiesten wordt behandeld in het 69ste nummer van Brussels Studies. 



Zo wordt er een Brussels perspectief gegeven aan dit actuele vraagstuk. Dit is een interessant perspectief op het moment waarop de toekomst van de kanaalzone wordt uitgetekend. Deze ruimte wekt in zekere mate de interesse van de artiesten, maar haar toekomst is zeker niet onschuldig in termen van valorisatie van de ruimtes en van vastgoedinvestering. De auteur van het stuk is Tatiana Debroux, geografe aan de Université libre de Bruxelles. Zij bekijkt deze kwestie vanuit een heilzaam lange termijnperspectief.




De studie bekijkt het Brusselse gewest over de volledige periode van de Belgische onafhankelijkheid tot vandaag. Ze behandelt de ontwikkeling van concentraties van beeldende kunstenaars en de evoluties daarvan, tegen de achtergrond van de transformaties die de stad kende (uitbreiding, peri-urbanisatie, stadsvernieuwing). Het tweede deel van de 19e eeuw werd gekenmerkt door een verstedelijking van de noordoostelijke artiestennederzettingen (Sint-Josse en Schaarbeek). Hetinterbellum wordt gekenmerkt door meer perifere concentraties, meer bepaald rondom het Zoniënwoud. Aan het einde van de 20e eeuw ontwikkelt de voormalige zuidoostelijke pool (Sint-Gillis en Elsene) zich opnieuw. Tegelijkertijd ontwikkelen zich nieuwe concentraties die gelinkt zijn aan de renovatie van centrale ruimtes en van de kanaalzone.

De studie van de geografie van beeldend kunstenaars toont dus aan dat hun huidige verdeling het resultaat is van een langdurige historische accumulatie, die wordt gekenmerkt door blijvende ruimtelijke aanwezigheid, door het verlaten van bepaalde ruimtes en door de opkomst van nieuwe ruimtes. De geografie van de artiesten weerspiegelt een sociale stand die tegelijkertijd prestigieus en precair is, en die geografie is op zijn beurt elitair en marginaal. Deze geografie bekijkt, naargelang de periode, burgerlijke ruimtes die aan het verstedelijken zijn of oude buurten die volop in sociale transformatie zijn. De verspreiding en tijdsgebondenheid van de nederzettingen van deze artiesten ten opzichte van deze fenomenen nuanceren in Brussel de discours die stipuleren dat ze voorlopers zouden zijn van stadsvernieuwing.

Artiesten spelen vast en zeker een rol in de esthetische opwaardering van de ruimtes die ze bewonen, en spelen op die manier een rol, al is het maar passief of instrumenteel, in de toename van de attractiviteit voor andere bevolkingsgroepen, maar hun aanwezigheid is zeker niet dé belangrijke reden voor stadsvernieuwing. Hun aanwezigheid is er eerder een indicator voor. De plaatsen waar we vandaag artiesten aantreffen combineerden een aantal gunstige vestigingsvoorwaarden rond het begin van de jaren 1980. Het verlaten karakter van een aantal buurten en de afwezigheid van bepaalde sterke concurrerende functies ligt, samen met andere factoren – zoals een reeds bestaand artistiek verleden – aan de basis van de huidige artiestenbuurten.

Aan het begin van de grote vakantie toont dit extra large artikel van Brussels Studies een andere blik op de « creatieve stad » waarvan de artiesten zeker actoren zijn. Het is een gedroomde gelegenheid om de strengheid van de geohistorische benadering te combineren met ontdekkingsplezier, want de auteur neemt ons mee op verkenningstocht doorheen deze geschiedenis in het stedelijke landschap en ontdekt met ons hedendaagse en oude plaatsen van creatie. Ze heeft zich immers zelf ook gewaagd aan een creatieve oefening door drie korte video’s te maken om het artikel te illustreren, in nauwe samenwerking met het Centre Vidéo de Bruxelles en komt zo nog dichter bij haar onderwerp. Download het pdf hier >>> Open het artikel als e-publicatie hier >>> Lees ook het artikel 'Kanaal blijft barrière voor kunstenaars', brusselnieuws.be, maandag 8 juli 2013. Ook De Standaard wijdde een artikel aan het onderzoek. Volgens onderzoekster Tatiana Debroux kunnen kunstenaars is zeker mate de aantrekkelijkheid van een buurt verhogen, maar zal hun aanwezigheid in een wijk niet meteen alles veranderen. Lees het artikel 'Kunstenaars zijn geen stadsvernieuwers', De Standaard, woensdag 10 juli 2013.<>

Stadsontwikkeling